Dziecięce zaburzenia rozwoju

Obok przedstawiamy krótko charakterystyczne objawy, przyczyny pojawiania się i metody leczenia niektórych chorób psychicznych i problemów psychologicznych dzieci i młodzieży. W naszym gabinecie konsultujemy i leczymy wszystkie wymienione tu problemy i zaburzenia psychiczne, chyba, że w tekście zaznaczyliśmy inaczej.   

W celu zapoznania się ze specyfiką konkretnego problemu prosimy kliknąć w jego nazwę w lewej kolumnie.


Workshops for English-speaking parents / Parentig Classes

Workshops for English-speaking parents / Parentig Classes

This school year I would like to invite the English-speaking parents in Warsaw to a new series of workshops:

1.  „10 Key Parenting skills”

This is an introductory workshop to the whole series. It addresses the issues that truly need your attention if you want to help your child succeed in life as they affect your child’s:

  • sense of happiness;
  • physical health;
  • sense of security;
  • strength and quality of their bond with you;

You will be given an opportunity to put to the test your present assumptions regarding what counts in parenting against the analyses of 50 years of research on the subject and a study of 2000 modern families from many countries. Are you directing your efforts towards the right goals? Or are you missing something that evidently affects your child’s behavior  and your relationship with her? Come and find out in an interactive and fun way!

2.  „How Can Parents Boost Their Children’s Self Esteem”

Low self esteem in children is an issue frequently brought up by parents in a psychologist’s office. It frightens them because they hear from many sources that it determines the person’s ability to cope with life’s challenges. According to these opinions people with a healthy or high self-image will be successful while those with a low self-esteem will usually be unable to reach their potential. Unfortunately, this popular knowledge finds its verification in scientific research.  These studies also confirm, that about a third of adolescents struggle with poor self –image. Sometimes it passes, but in more serious cases it can result in anorexia, depression, conduct disorder or self-harming. It is also highly correlated with teenage pregnancy, delinquency and poor academic achievement.

Thus, during this workshop, I will show you how self-esteem develops, how it manifests itself in child’s behavior, and how you - as a parent - can influence it.

3. „How to Set Real Rather Than Mock Boundaries So That Your Child Can Feel Safe and Competent” 

Parental frustration following many repetitions of the same rule is rather universal. Few parents have managed to avoid it. What do they do that their children listen to them and seem to be quite happy at the same time?  The workshop on setting boundaries reveals this parenting secret.

4. „How to Raise Responsible and Self-Reliant Children 

During this workshop I will try to demonstrate what really hides behind the notion of „consistency” in parenting. and what the benefits of being consistent - to parents and to children - are; Then, we will go from creed to deed: I will take you step by step towards implementing consistent parenting into everyday family life.


The workshops have been designed and will be presented by Małgorzata Rymaszewska, M. Psych., Child, Adolescent and Family Therapist; Director of „Rodzice i Dzieci” Psychotherapeutic Centre for Families and Children in Warsaw,

PLACE: Your school's or company's premisses

COST: 1500 PLN/2 hours

REGISTRATION: please call M. Rymaszewska directly at 691 562 520

Parenting Book Club

Parenting Book Club

Parenting is easily one of the most rewarding and one of the most frustrating endeavors we can experience in our lives.  Parenting without a support network, without advice, encouragement and additional education makes this endeavor EXTREMELY exasperating.  With this is mind, we have decided to start a parenting book discussion group. This group is designed to offer a structure within which you may explore alternatives in parenting styles, learn new and up to date ideas and techniques to parent with the best possible information.  Opening a dialogue between parents about situations pertinent to the developmental challenges and obstacles of children allows us the freedom to explore alternatives.   This group is intended to give you - the parent - an opportunity to read about issues relevant to your child and your relationship with your child, and share your insights and ideas with other parents.  Past participants have commented that these book discussion groups were helpful because:

• They learned that by educating themselves, they become better, more informed parents
• They began to see patterns of behavior in their children
• They understood that “behavior does have purpose”
• They developed alternative parenting styles
• They learned a lot about developmental milestones and what was “within normal limits” for  their child
• They learned skills about how to deal with these different problematic and frustrating issues
• They learned that they were not alone  

The group will be facilitated by professionally trained and licensed therapists who will be available to offer guidance for particularly difficult situations but the focus of the group remains on the sharing of information between parents.

The upcoming parenting book club will begin in February 11, 2009 and run through May 2009. Meetings will be held one Wednsdays of each month from 09.30-1100.  Participation will be limited to 10 persons; first come first serve. Cost per session is set at 40 PLN

We will try to have a few copies of these books available but we would recommend you obtain these books in advance this summer.  Knowledge is power.  As parents, the more information we have the better and more informed choices we can make in the best interest of our children.

If you are interested in participating in a book discussion group, or you have an idea for a great book, please contact:

Malgosia Rymaszewska at 691 354 114 or
List of proposed books:

The Good Enough Child. How to have an imperfect family and be perfectly satisfied, Sachs, Brad
Siblings without rivalry. Faber, Adele and Mazlish, Elaine
Playful Parenting,  Cohen, Lawrence
The Price if Privilege: How Parental Pressure and Material Advantage are Creating a Generation of Disconnected and Unhappy Kids, Levine, Madeline

How to contact us

How to contact us

Our address:"Rodzice i Dzieci" Gabinet Psychologiczno-Pedagogiczny

("Rodzice i Dzieci" Center for Families and Children)

ul. Okrężna 31 (Sadyba), 02-916 Warszawa

Telehone numbers: 

Małgorzata Rymaszewska +48 691-562-520; +48 22 654-4471

Director of the Centre:  Małgorzata Rymaszewska


Małgorzata Rymaszewska, M.Psych.

Małgorzata Rymaszewska, M.Psych.


Małgorzata Rymaszewska, M.Psych, Child Clinical Psychologist, Psychotherapist



  • University of Warsaw, Psychology Department (specialization: Child Clinical Psychology), M.Psych.
  • Universisty of New South Wales, Sydney, Australia (undergrad. B.Soc. Sc.)
  • Postgraduate studies: Polish Institute of Short-Term Psychotherapy in Krakow (2,5 years); 2) Cognitive and Behavioural Therapy Centre in Warsaw in association with the Oxford Cognitive Therapy Centre (, UK (2,5 years).
  • Clinical training at: 1) Children and Adolescents Clinic of the Institute of Neurology and Psychiatry in Warsaw; 2) The Center of Child Psychotherapy at the Psychology Department of the University of Warsaw; 3)The Neuropsychiatric Hospital for Children in Józefów.
  • Further professional clinical experience: 1) Grupa Synapsis – Non-Public Medical Centre (Warsaw); 2)“Rodzice i Dzieci” (Warsaw);


  • Member of The Child Clinical Psychology Section of The Polish Psychological Association; 
  • Memeber of The Polish Psychological Association
  • Member of The Polish Association of Cognitive and Behavioral Psychology (PACBT), member od the European Association for Cognitive and Behavioural Therapies (EACBT)
  • Licenced Cognitive Behavioural Therapist (PACBT licence nr 87)
  • Memeber of the Polish Association of the Schema Therapy 


  • Child and adolescent diagnosis and therapy in problems concerning
    • anxiety
    • depression
    • stress managemet
    • grief  and trauma 
    • Eaiting disorders
    • Behavioural disorders
    • Developmental disorders (such as autism, Asperger syndrom)
  • Cultural awareness and adjustment issues
  • Consultations with parents on parenting issues (especially concerning divorce and adoption)
  • Counseling , consultation and psycho-educational programs for teachers/organizations




Our therapeutic center, situated in the heart of Sadyba district in Warsaw, offers comprehensive psychological assessment and treatment.  We are a team working together as Polish and British trained therapists to meet all of your needs.  Services are offered by English speakers, sensitive and respectful of cultural differences. 

We are committed to ensuring professional and confidential services in a caring and considerate atmosphere. We are also respectful of your unique concerns and culture.


  • To provide professional, confidential, psychological services for families, individuals, and couples. 
  • To offer support, education and resources to help you maintain a family environment of nurturing and growth for each family member. 
  • To prevent issues and problems from becoming serious or life threatening - through assessment, education, and counseling. 
  • To build networks and support systems for families, so that we might be a resource to assist with the ever changing nature of families and the often confusing and frustrating needs of children and spouses.  
  • To assist with referrals to specialists and maintain support throughout the process
  • To offer educational opportunities to the community


  • Family, child and adolescent relationship therapies
  • Individual therapy
  • Family therapy 
  • Marriage counseling
  • Trauma recovery, sexual assault, abuse issues
  • Anxiety, depression
  • Stress and anger management
  • Grief
  • Cultural awareness and adjustment issues
  • Parenting education
  • Eating disorders 
  • Behavioral disorders
  • Diagnostic services
  • Counseling , consultation and psycho-educational programs for parents/teachers/organizations
  • Psychiatric diagnosis and pharmacotherapy.


  • 200 zł / 50 min. session;
  • marriage therapy session - usually lasts 90 min. - 300zł/session;


Relationships are unique, dynamic & ever changing;

they require time, attention and - sometimes - professional assistance.

(Jody Ballard)

Depresja poporodowa i jej wpływ na rozwój dzieci

Małgorzata Rymaszewska, psycholog, Gabinet „Rodzice i dzieci”

Pracując od wielu lat z dziećmi lękowymi zastanawiałam się nad możliwymi przyczynami tego zjawiska. Nowej perspektywy dostarczył mi artykuł Katji Gaschler z 1. numeru Scientific American Mind z 2008r. p.t. „Misery in Motherhood”, mówiący o wpływie depresji poporodowej na rozwój dzieci. Wiedzę tę potraktowałam jako narzędzie profilaktyki zaburzeń lękowych u dzieci i dlatego serdecznie namawiam mamy doświadczające depresji poporodowej do jak najszybszego szukania specjalistycznej pomocy w celu nie tylko ulżenia własnemu cierpieniu, ale również w celu zapobieżenia rozwinięciu się problemów emocjonalnych i społecznych u dzieci.

Depresja poporodowa i jej występowanie

Depresja poporodowa (DP) jest zjawiskiem występującym na całym świecie (z różnym nasileniem rozpowszechnienia). Jej najczęstsze objawy to zwiększona płaczliwość, irytacja, poczucie bezsensu i nudy, poczucie bycia złą matką, nadmierny lęk o życie i zdrowie dziecka.  Czasem symptomy są też bardziej przerażające i niepokojące: lęk, że zrobi się dziecku krzywdę, myśli samobójcze, zaburzenia koncentracji i snu, bardzo nagłe i głębokie zmiany nastroju, problemy z oddychaniem, palpitacje, ciągłe bóle głowy, myśli obsesyjne, a nawet halucynacje (zawsze jednak diagnozę depresji musi postawić lekarz psychiatra).

Skąd się bierze depresja poporodowa?

Przyczyny DP nie są do końca znane, jednak uważa się, że ogromne zmiany hormonalne, jakie mają miejsce tuż po porodzie mogą ją wywoływać u podatnych na nią kobiet. Na wzrost podatności na DP z kolei, wg. ostatnich badań, ogromny wpływ mają wcześniejsze epizody depresji (przed lub w czasie ciąży).

Niezależnie jednak od przyczyn depresji poporodowej, badania wskazują na jej wpływ na osłabienie tworzącej się więzi między matką i noworodkiem, a potem niemowlęciem.  Oznacza to, że konsekwencje depresji dotyczą nie tylko kobiety, ale również jej dziecka. Dziecko kobiety doświadczającej DP, z upływem czasu i nieleczenia DP, staje się bardziej pasywne, niepewne siebie, lękowe, negatywistyczne i zahamowane społecznie niż jego rówieśnik (w wieku 1-3 lat), którego matka była zdrowa. Badania wskazują również, że DP NIE ma długotrwałego wpływu na rozwój intelektualny dzieci.

Mimo że doświadczenie depresji stanowi ogromne cierpienie dla matek wiele z nich nie decyduje się na leczenie – często ze wstydu z powodu emocji, które wg. nich są nieuzasadnione. Być może zatem świadomość wpływu, jaki DP ma na rozwój więzi z dzieckiem i na jego rozwój emocjonalny, będzie stanowiła dodatkowy bodziec, by skonsultować się ze specjalistą i jak najszybciej podjąć leczenie.   

Badania pokazują jednak, że leczenie samej matki, mimo że skuteczne i często szybko przynoszące ulgę, nie jest wystarczające. Wyleczone matki nadal obserwowały bardziej lękowe przywiązanie i większy poziom negatywizmu u swoich dzieci. Dlatego, oprócz terapii indywidualnej (psychologicznej czy farmakologicznej), zaleca sie również terapię dla pary matka-dziecko. Celem takiej terapii jest wzmocnienie wzajemnej więzi dziecka i matki. Odbywa się to poprzez analizę interakcji matka-dziecko i zmianę niekorzystnych wzorców zachowań, które rozwinęły się w czasie trwania depresji.  Pozwala to na nie utrwalenie się lękowych zachowań u dzieci i zmniejszenie ryzyka wystąpienia problemów emocjonalnych i społecznych w przyszłości.  Terapia taka może odbywać się równoległe z leczeniem indywidualnym matki. Zwraca się również uwagę na ogromną rolę ojca (lub innej osoby), który poprzez rozwinięcie bliskiej, bezpiecznej więzi z niemowlęciem może osłabić efekt depresji matki na dziecko.

Podsumowując, z uwagi na subiektywne cierpienie jakie wywołuje depresja poporodowa, na jej wpływ na dziecko oraz na długotrwałość jej efektów, pragnę jeszcze raz zachęcić wszystkie doświadczające depresji mamy o nie zwlekanie z podjęciem natychmiastowego i kompleksowego leczenia, a osoby w ich otoczeniu do wsparcia ich w tym działaniu.


Katja Gaschler „Misery in Motherhood” w: Scientific American Mind, tom 19, nr 1, str. 67-73.


"Święta to nie tylko Mikołaj" M. Rymaszewska

Monika Leśniewicz, Życie Warszawy, 23-12-2008, ostatnia aktualizacja 23-12-2008 19:26

Jeśli dla nas święta to przede wszystkim prezenty, to nasze dzieci też będą tak myślały o Bożym Narodzeniu. Co zrobić, by to zmienić – radzi psycholog i psychoterapeuta z Małgorzatą Rymaszewską.
Co zrobić, by „nauczyć” dzieci, że święta to jednak głównie czas spędzony razem?

Małgorzata Rymaszewska:Dzieci podchodzą do większości zjawisk w życiu podobnie jak ich rodzice. I trudno mówić tu o jakimkolwiek świadomym uczeniu. Jeśli my sami w okresie przedświątecznym będziemy przede wszystkim biegali za prezentami, ozdobami, jedzeniem i niewiele czasu będziemy spędzać z rodziną, to naszym dzieciom właśnie z tym będą kojarzyły się święta. Jeżeli dzieci w tym czasie czekają zwłaszcza na prezenty, to dlatego, że na to kładliśmy nacisk podczas wcześniejszych świąt. Jeśli chcemy, by święta były przede wszystkim czasem, w którym rodzina jest razem, zadbajmy o to i o miłą atmosferę rodzinnych spotkań. Jeżeli zaś zależy nam na wartościach religijnych – na ich podkreśleniu – skupmy nasz wysiłek i nie zapomnijmy o rytuałach kościelnych. Myślę też, że podtrzymywanie samej tradycji dla tradycji – opłatka, 12 dań, choinki – bez podkreślenia tego jakimś pierwiastkiem duchowym (religijnym czy wspólnotowym), nie jest dla dzieci atrakcyjne i na koniec rzeczywiście liczą się tylko prezenty.

A jak rozbudzać w dzieciach potrzebę troszczenia się o innych?

MR: Tak samo – przez dawanie przykładu. Bez tego wszelkie sugestie, by dzieci pobawiły się w Świętego Mikołaja, będą bezowocne lub będą tym właśnie – zabawą w Mikołaja. Do przekazania dziecku troski o innych jako wartości nie wystarczy dodatkowy talerz postawiony na wigilijnym stole, ale autentyczny czas, który poświęcimy innym.

W święta nie chodzimy do pracy, szkoły, przedszkola. Jak najlepiej wykorzystać wspólne chwile?

MR: Święta „przelatują”, gdy skupiamy się na działaniu, a nie na „byciu” razem. Jeśli w tym czasie będziemy biegać od jednej organizacji charytatywnej do drugiej, od przygotowania jednego dania do drugiego – przelecą. Jednak nie obwiniajmy się nadmiernie i pamiętajmy, że bycie razem wcale nie jest takie łatwe. I jeśli brakuje tego w naszej codzienności, to nie stanie się tak po prostu w święta. Te jednak mogą być dobrą okazją, by zacząć uczyć się być razem: bez telewizora, komputera, gazety, alkoholu. By zacząć siebie słuchać, mówić o sprawach dla nas ważnych, by zacząć się wspólnie śmiać, przytulać, planować. To, według mnie, jest tym, co pozostaje i co pamiętamy w ten szczególny sposób.

Czy tego chcemy, czy nie, największa atrakcja to Święty Mikołaj. Dlaczego warto podtrzymywać tradycję?

MR: Myślę, że dlatego, że nadaje świętom znamion magiczności, a więc wpisuje się w dziecięcy sposób rozumienia świata. I sprawia frajdę dorosłym – pozwala przypomnieć sobie lub przeżyć magię świąt na nowo lub poczuć się fajnymi rodzicami. W czym oczywiście nie ma niczego złego!

Czy dzieci warto angażować w świąteczne przygotowania?

MR: Tak, ale tylko pod warunkiem, że mamy na to czas i cierpliwość i nie potraktujemy ich jak intruzów w kuchni, zawalidróg w supermarkecie i służących do sprzątania. Jeśli potrafimy dzielnie poradzić sobie z rozsypaną mąką i z przez cały dzień niesprzątniętym pokojem, bo nasz „pomagacz“ się w nim bawi zamiast sprzątać – może to być okazja do pokazania dziecku, że w tworzeniu atmosfery świąt wszyscy domownicy mają swój ważny udział.


Zajęcia adaptacyjne w przedszkolu

Pierwszy krok w dorosłość

Monika Leśniewicz 03-06-2008, Życie Warszawy, ostatnia aktualizacja

Jeśli jesteś mamą lub tatą przyszłego przedszkolaka i masz możliwość udziału w zajęciach adaptacyjnych – koniecznie z tego skorzystaj. Być może dzięki temu wrześniowe rozstanie będzie mniej stresujące dla twojego dziecka i dla ciebie.

W czerwcu wiele przedszkoli – zarówno publicznych jak i niepublicznych – organizuje dla kandydatów na przedszkolaków specjalne dni adaptacyjne.
W zależności od placówki rodzice z maluchami mogą uczestniczyć w zajęciach w godzinach popołudniowych lub w weekendy, kiedy w przedszkolu nie ma dzieci ze starszych grup. Wielu rodziców zastanawia się nad tym, czy udział w takich zajęciach ma sens, czy maluch za kilka miesięcy po prostu ich nie zapomni.

Buduj bezpieczeństwo

– Jeśli tylko takie zajęcia są organizowane, warto z nich korzystać tak intensywnie, jak się da. Im lepiej dziecko zapozna się z nowym otoczeniem, tym bezpieczniej się w nim poczuje, nawet jeśli w czasie wakacji zapomni imiona kolegów, gdzie leżą kredki itp. – mówi Małgorzata Rymaszewska, psycholog dzieci i młodzieży z Gabinetu Psychologiczno-Pedagogicznego Rodzice i Dzieci. – Z relacji przedszkolanek wynika, że im więcej czasu dziecko spędzi w przedszkolu w czasie zajęć adaptacyjnych, tym łatwiej mu później pójść do placówki po wakacjach, bo jest lepiej przygotowane do zmian, które we wrześniu w jego życiu nastąpią. Ma też więcej „materiału” do myślenia i omawiania z rodzicami w czasie wakacji! – dodaje.
Psycholog przyznaje jednocześnie, że w praktyce często wygląda to tak, że rodzice przyprowadzają dziecko na zajęcia adaptacyjne parę razy, a następnie rezygnują. Tymczasem niespełna trzyletni maluch na poznanie otoczenia potrzebuje dużo więcej czasu niż rodzice.
– To, że rodzice po paru wizytach już wszystko wiedzą o przedszkolu, to nie znaczy, że dziecko też. Często poczucie, iż zajęcia takie nie mają sensu, bierze się stąd, że maluch zbyt mało czasu spędził, adaptując się w ten sposób – podkreśla Małgorzata Rymaszewska.
Kolejnym problemem, bardziej rodziców niż ich dzieci, jest to, w jaki sposób uczestniczyć w zajęciach adaptacyjnych. Być cały czas blisko czy powoli odsuwać się, pozostawiając dziecko pod opieką wychowawczyń? Zdaniem psychologa, podczas dni adaptacyjnych warto dostosować się do oczekiwań dziecka i bacznie je obserwować, by w tym okresie i w czasie wakacji dać mu wsparcie w obszarach, w których jest mu nadal trudno.

Małymi krokami
Psycholog radzi, by rodzice także na własną rękę podejmowali działania, które pomogą dziecku przezwyciężyć trudności. Powinni budować zaufanie dziecka do innych osób dorosłych opiekujących się nim, stopniowo zmniejszając stopień ich bliskości do pociechy i zwiększając czas, jaki dziecko z nimi spędza. – To znaczy, że najpierw zostawiamy malucha z tatą czy babcią, dopiero na koniec z mamą innego dziecka i najpierw wychodzimy z pokoju, w którym dziecko zostaje z inną osobą dorosłą, a dopiero po jakimś czasie zostawiamy je na pół dnia z ciocią i idziemy na zakupy oraz spotkanie z przyjaciółką. Inne działania, które warto podejmować, to zwiększanie poczucia bezpieczeństwa dziecka w otoczeniu rówieśników poprzez chodzenie z nim na place zabaw, umawianie się na spotkania z mamami innych maluchów. Dzieci są mniej przewidywalne w swoich reakcjach od dorosłych i jeśli maluch nie miał z nimi wcześniej do czynienia, nagły płacz innego dziecka lub wyrwanie zabawki mogą budzić przerażenie – mówi Małgorzata Rymaszewska.

Zajęcia bez mamy...
Przełomowym momentem dni adaptacyjnych jest pierwsza próba rozstania z mamą i pozostania pod opieką wychowawczyni na kilkadziesiąt minut. Opinie wśród rodziców są podzielone: zostawić malucha mimo łez i rozpaczy, czy też zaoszczędzić mu nerwów i w razie czego wrócić do dziecka?– To ważna próba dla dziecka i ważna informacja dla rodziców. Jeśli dziecko stanowczo odmawia rozstania z mamą, to dni adaptacyjne nie są czasem, by go tego uczyć. Ten okres ma się dziecku dobrze kojarzyć. Warto je jednak delikatnie zachęcać do oddalania się, wskazując na możliwość podejścia do mamy w każdej chwili i niezabawiania malucha w czasie, gdy nie uczestniczy w zabawach z innymi pociechami – wyjaśnia Małgorzata Rymaszewska.
– Jeśli będziemy bardziej atrakcyjni niż ciocia w przedszkolu i proponowane zajęcia choćby poprzez poświęcanie dziecku całkowitej uwagi, nie dziwmy się, że ono będzie wolało siedzieć z nami, niż podejść do swoich grupy. Zwykle, po paru zachętach i nudzie w towarzystwie dorosłych, dziecko oddala się od mamy coraz bardziej i na coraz dłużej. Dajmy mu jednak czas – podkreśla psycholog.
Życie Warszawy


Gdy nasze dzieci kłócą się z innymi

Gdy nasze dzieci kłócą się z innymi

Z Małgorzatą Rymaszewską, psycholożką i psychoterapeutką z gabinetu Rodzice i Dzieci, rozmawia Ewa Pągowska (
2008-12-22, ostatnia aktualizacja 2008-12-16 11:26

Kiedy spotykamy się z zaprzyjaźnionymi rodzinami, nieraz dochodzi do kłótni między maluchami. To jedna z bardziej niezręcznych sytuacji dla nas, rodziców.

Czy kiedy przyjmujemy znajomych z dziećmi u siebie, albo jesteśmy u nich z wizytą, powinniśmy przez cały czas być obecni przy zabawie naszych malców?

Skąd ten pomysł? Dzieci mogą zająć się sobą, a dorośli sobą. Maluchom swobodna zabawa zwykle dostarcza więcej radości, niż nadzorowana przez rodziców. Oczywiście zakładam, że miejsce, w którym mają przebywać dzieci, zostało tak urządzone, że nie grozi im niebezpieczeństwo - nie spadnie na nie żadna szafa, ani półka.

Ale przecież dzieci kłócą się, popychają, wyrywają sobie zabawki...

To nie powód, by cały czas kontrolować dzieci. Nieustannie pilnując maluchów i drżąc o ich bezpieczeństwo, w pewnym sensie wyrządzamy im krzywdę. W ten sposób przekazujemy bowiem informację, że świat jest niebezpieczny i pełen wrogów lub że one same nie zasługują na nasze zaufanie. Zaszczepiamy w nich lęk. Lepiej, dopóki nasze dziecko chce się bawić z dzieckiem znajomych, uznać, że wszystko jest w porządku i nie ingerować w zabawę.

Co więc robić, gdy z dziecięcego pokoju zaczynają dochodzić odgłosy kłótni?

Nic. Już prędzej zajrzałabym tam, gdyby zaległa cisza, bo to może oznaczać, że dzieci wpadły na jakiś niezbyt bezpieczny pomysł i np. obcinają sobie włosy nożyczkami do papieru. Jeśli słychać jedynie sprzeczkę, ale nikt nie płacze ani nie biegnie do nas na skargę, nie interweniujmy. Pozwólmy samym dzieciom znaleźć wyjście z sytuacji. Jeśli będziemy rozwiązywać każdy konflikt, to zawsze będą zabiegały o nasze wstawiennictwo. Kilkulatek przyzwyczajony do tego, że jak się tylko skrzywi, to rodzice wezmą go w obronę, może się nawet posunąć do tego, że sam się uszczypnie i zawoła: "mamo, on mnie uszczypnął" - żeby tylko postawić na swoim.

A jak postąpić, jeśli dzieci przyjdą do nas na skargę?

Zacznijmy od założenia, że całej prawdy i tak nie poznamy. Nawet jeśli wydaje nam się oczywiste, że wina leży po stronie dziecka przyjaciółki, a dowodem ma być guz na czole naszego malca, powstrzymajmy się od ferowania wyroków. Ten, kto uderzył, mógł zostać sprowokowany. Oczywiście agresja nie jest sposobem na rozwiązywanie konfliktów i dzieci muszą tę informację od nas usłyszeć. Chodzi mi jednak o to, by nie mówić "ty jesteś winny, a ty niewinny". Lepiej obojgu powiedzieć: "jeśli będziecie się bić, to nie będziecie się razem bawić". Można nawet na kilka minut rozdzielić dzieci. Trzeba także dopuścić, że czasem jedno może drugiemu sprawić ból niechcący. Bywa, że ma nawet bardzo dobre intencje, bo na przykład chce to drugie przytulić, ale zrobi to za mocno i tamto zacznie płakać. Wtedy po powrocie do domu warto razem z malcem wszystko przeanalizować. Zapytać np.: "po co przytulamy?" Jeśli dziecko odpowie: "żeby było przyjemnie", zadajemy kolejne pytanie: "a czy jak się tak mocno kogoś ściśnie, to jest mu przyjemnie?"... I tak drążymy temat do momentu, kiedy dziecko samo dojdzie do wniosku, jak przytulać, żeby to było miłe. Takie naprowadzanie dzieci na rozwiązanie problemu metodą zadawania pytań, jest dużo lepsze, niż dawanie gotowych wskazówek.

Co robić, gdy dzieci bardzo różnią się temperamentem? Nasze jest powolne, a to drugie pełne energii?

Jeśli synek znajomych nie jest agresywny, tylko przyzwyczajony do zabaw, w których siła i sprawność gra decydującą rolę, wtedy warto z nim porozmawiać. Można mu zaproponować, by zaopiekował się naszym malcem i np. pouczył go ciosów karate. Wcześniej trzeba z nim jednak omówić, jak ma to robić, by nie wyrządzić krzywdy. Przewagę silniejszego można więc potraktować jako atut i pomóc mu ją dobrze wykorzystać.

A jeśli chłopiec jest agresywny i celowo robi krzywdę?

Jeśli nie wyrabiamy sobie opinii o nim na podstawie jednego incydentu, tylko kilku spotkań, w czasie których naumyślnie spycha nasze dziecko z krzesła, bije, albo grozi (na własne uszy słyszałam, jak pewien chłopiec powiedział do drugiego: "wepcham ci do buzi szkło, żebyś wymiotował krwią, a potem cię zabiję"), radziłabym unikać spotkań z nim. Nie zapraszać do siebie i nie chodzić do niego.

Bywa, że to nasze jest uznawane za agresora. Co wtedy?

Jeśli rzeczywiście nasze dziecko zachowuje się niegrzecznie, trzeba z nim porozmawiać i postawić sprawę jasno: "jeśli będziesz bić inne dzieci albo niszczyć im zabawki, to nie pozwolę ci się z nimi bawić". Warto też razem z nim się zastanowić, z czego bierze się jego niewłaściwe zachowanie i co można zrobić, by je zmienić.

A jeśli uważamy, że zarzuty np. naszej sąsiadki są bezpodstawne?

Przede wszystkim kiedy ktoś zaczyna krytykować nasze dziecko - a nie jedynie zwracać mu uwagę - można mu przerwać i spokojnie powiedzieć "wiesz, wolałabym sama to załatwić". Na osobności natomiast można mu zaproponować, by spotykać się bez dzieci, bo zabawa wyraźnie się nie klei. Jeśli oskarżenia były rzeczywiście przesadzone, to sąsiadka kierowała je zapewne też pod adresem innych dzieci i w gruncie rzeczy uważa, że nie ma dla jej malca odpowiedniego towarzystwa. Być może po pewnym czasie uświadomi sobie, że swymi uwagami może skazać dziecko na samotność i będzie chciała załagodzić sytuację. Warto wtedy dać im kolejną szansę.

Czy w ogóle mamy prawo zwracać uwagę cudzemu dziecku?

Moim zdaniem tylko wtedy, gdy w grę wchodzi bezpieczeństwo. W innych sytuacjach lepiej się od uwag powstrzymać. A już na pewno od oceniania dziecka, mówienia: jesteś zły, niedobry, niegrzeczny itd. Zresztą takich słów żadne dziecko od nikogo nie powinno słyszeć. Można natomiast zwrócić uwagę małemu gościowi, który łamie zasady panujące w naszym domu. Trzeba mu wyjaśnić, że np. u nas nie wchodzi się z butami na kanapę, czy nie maluje po ścianach. Dobrze, by dziecko miało okazje się nauczyć, że w różnych miejscach panują różne zasady i trzeba się do nich dostosować. Nie zasady lepsze czy gorsze, tylko inne.

A jeśli dziecko znajomych zachowuje się, naszym zdaniem, karygodnie: przeklina albo kopie rodziców? Możemy zwrócić mu uwagę?

Raczej nie. Możemy jedynie porozmawiać z naszym, żeby nie naśladowało kolegi. Nie radziłabym też robić uwag rodzicom. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy zagrożone jest bezpieczeństwo dziecka, np. widzimy, że koleżanka nie pilnuje swojego malca, kiedy ten bawi się nad stawem. Wtedy możemy podzielić się z nią naszym niepokojem. Trzeba jednak zrobić to taktownie. Niedopuszczalne jest krytykowanie rodziców przy ich dzieciach.

To się jednak zdarza, nawet często. Można np. usłyszeć: "nie pozwalasz mu pić coca-coli? To chyba przesada" albo: "już dawno powinnaś ją nauczyć jeździć na rowerze". Jak na to reagować?

Jeśli uwagi są sporadyczne, ucinać je i nie wracać do sprawy. Jeśli pojawiają się często, poprosić koleżankę, by ich nie robiła. Co do jedzenia, warto pamiętać, że to rodzice ustalają, co dziecko może jeść i ich decyzja jest niepodważalna. Zanim więc poczęstujemy kilkulatka jakimś smakołykiem, dobrze jest zapytać jego mamę o zgodę. A jeśli chodzi o porównywanie dzieci, ich umiejętności i stopnia rozwoju, to nie musi ono być szkodliwe, ale wnioski lepiej zachować dla siebie.

Przecież mówi się żeby dzieci nie porównywać.

Wszystko zależy od tego, czemu te porównania mają służyć. Jeśli nasz dwulatek nic nie mówi, to obserwacja jego rówieśników zmobilizuje nas do wizyty u specjalisty. Ale na pewno nie ma sensu stawać do wyścigu o to, które dziecko zna więcej literek albo jest bardziej przebojowe. Wiem, że szczególnie to ostatnie spędza rodzicom sen z powiek. Martwią się, kiedy ich malec poddaje się woli innych dzieci i nie chce walczyć o swoje.

Bo boją się, że nie poradzi sobie w życiu...

Wcześniej powinni się upewnić, czy dziecku to rzeczywiście przeszkadza. Jeśli tak, to muszą się zastanowić, skąd wzięła się jego bierna postawa. Może sami ją wykształcili nieustannie sterując dzieckiem? Jeśli nie pozwalamy kilkulatkowi o niczym decydować, ani buntować się przeciwko nam, to nie możemy oczekiwać, że potem on będzie umiał zadbać o swoje interesy. Może jednak okazać się, że maluch jest bardzo zadowolony z tego, że nie gra roli lidera i choćby nam samym to przeszkadzało, powinniśmy się z tym pogodzić. Najlepsze, co możemy zrobić, to zaakceptować dziecko takim, jakim jest, razem z jego mniejszą przebojowością, niechęcią do gier planszowych czy wspinania się po drabinkach.